حالى كه ورد و ذكر مىخوانند دانه‌هاى سبحهء خود را مىگردانند . چه اگر در پهنهء گيتى زنان كاملا خرافى يافته شوند بىگمان جملگى اصفهانى مىباشند . در آن سوى اين مرقد مدرسه ايست كه چهل حجره دارد ، و مردم به مزاح نام آن را مدرسهء خران گذاشته‌اند زيرا ساكنانش جمله طلاب عربند كه در نظر ايرانيان كم استعدادترين و كودن‌ترين و نادان‌ترين خلقانند ، و گرچه زبان عربى در مشرق زمين زبان علمى به شمار مىآيد همچنانكه زبان لاتينى در اروپا داراى اين امتياز بوده است . به سخن ديگر زبان عربى در مشرق زمين سرنوشتى شبيه تقدير زبان لاتين در اروپا داشته است . اين هر دو زبان در زمان شكفتگى خود در علوم مختلف دانشوران نامورى داشته‌اند كه انواع علوم و دانشها را به ملل ديگر آموخته‌اند ، و بسيارى از طالبان علم براى فراگرفتن دانش از اقطار جهان به محضر ايشان رو مىآورده‌اند . امّا در زمان حال هر دو ملت جاهل‌ترين خلقانند ، و همچنان كه مسيحيان اروپا از نظر پيشرفت علمى جايگزين يونانيان شده‌اند ، ايرانيان جانشين تازيان گشته‌اند . چون اين سير قهقرايى پس از غلبهء تركان بر سرزمين عثمانى حاصل شده نبايد بر اين گمان بود كه جهل و عقب ماندگيشان بر اثر از دست دادن آزادى است ، زيرا آن عده كه آزادى خود را همچنان حفظ كرده‌اند از داد و ستد و بازرگانى محروم مانده‌اند و به سكونت در صحراها ناچار شده‌اند . يادم رفته بگويم بر سر در مدرسهء شاه احمد اين جملهء پرمعنى كتيبه شده است العلم فى الصغر كالنقش فى الحجر . در جانب چپ راهى كه به سوى ميدان شاه پيش مىرود يكى از كاروانسراهاى جالب و معتبر اصفهان واقع است . اين كاروانسراى بزرگ و با شكوه چهار گوشه و دو طبقه است . ارتفاع هر طبقه‌اش از بيست پا تجاوز مىكند و قطرش از هفتاد تواز درمىگذرد . راه ورود به اين كاروانسرا دالان نسبتا درازى است كه در دو طرفش چندين حجره و دكان ساخته شده . هر ضلع كاروانسرا بيست و چهار حجره در زير ، و همين قدر در طبقهء بالا دارد . اما حجرهء ميانى هر يك از پهلوها ، بزرگ‌تر و سقفش كه ضربى است از سقف ديگر حجرات بلندتر ، و همانند طاق مدخل كاروانسرا مىباشد ، و پيشانى آنها به كاشيهايى مزين است . مهتابى اتاقهاى طبقهء زير كه در تمام طول حجره‌ها ساخته شده پنج پا بالاتر از كف كاروانسراست . طول هر يك از اين مهتابيها قريب هجده تا بيست پا و پهناشان نزديك پانزده شانزده پا